BREYL YAZI NASIL ÖĞRETİLMELİ

  • PDF

Breyl yazı, birbirine bitişik 6 noktadan oluşan bir sisteme dayanır. Görenlerin kullandığı yazıyla hiçbir benzerliği yoktur. Altı noktanın kağıt üzerindeki duruşu şöyledir: Yukarıdan aşağı doğru alt alta üç nokta, hemen ona bitişik yine yukarıdan aşağı doğru alt alta üç nokta olmak üzere iki sütun halinde altı nokta şeklindedir. Yazının öğretilmesinde kolaylık sağlayacağı için bu noktalara birden altıya kadar numara verilir. Soldaki alt alta üç nokta, yukarıdan aşağı doğru 1 2 3, sağdaki noktalar ise, 4 5 6 şeklinde numaralanır.

 Harfler altı noktanın çeşitle biçimlerine göre oluşur. Örneğin, sadece 1 numaralı nokta a harfini,  1 2 numaralı noktalar ise b harfini oluşturur. Yani, a harfi bir noktadan b harfi alt alta iki noktadan oluşur.

Ayrıca bütün sayılar, fen, matematik ve müzik işaretleri, hepsi bu sisteme dayalı olarak yapılır. Örneğin breyl yazıdaki y harfi müzikte birlik do notasını, a harfi, sayı olduğunu gösteren bir işaretle birlikte kullanıldığında 1 sayısını ifade eder.

  Görme engelliler yazıyı parmak uçlarıyla okurlar. Bunun için sağ ve sol elin işaret parmakları kullanılır. Yazıyı asıl okuyan parmak sol el işaret parmağıdır. Sağ el işaret parmığı ise ona yardımcıdır. asıl okuyan parmak olarak sağ el işaret parmağını kullanan görme engelliler de vardır. yeterli düzeyde okuma alıştırmaları yapanlar breyl yazıyı gören insanlar kadar akıcı bir düzeyde okuyabilirler. Breyl yazıda büyük harflerle küçük harfler arasında bir şekil farkı yoktur. Harfin büyük olduğunu ifade etmek için o harften önce yukarıda belirtilen numaralamasistemine göre 6’ncı  nokta konulmaktadır. 

 

  Breyl yazıyla yazabilmek için, özel yazı araçları ve kağıtlar kullanılır. Breyl yazı sadece kağıt kalem kullanılarak yazılamaz. Özel bir yazı aracı olmadan noktaların düzgün bir şekilde yazılması mümkün değildir. Çünkü, noktaların birbirine uzaklığı her zaman aynı eşitlikte olması gerekir. Milimetrik düzeyde olan bu mesafeler özel bir araç kullanılmadan tutturulamaz.

Breyl yazı yazmak için iki çeşit mekanik yazı aracı vardır: Bunlar, tablet ve daktilodur. Tablet, metal veya plastikten yapılan bir araçtır. Cepte taşınan ve masa üstünde kullanılan çeşitleri bulunur. Tablet, birbirine bağlı iki parçadan oluşur ve her harf için bir satır boyunca birbirine eşit uzaklıkta delikler ve bu deliklerin hemen altında altı adet küçük çukurluklar vardır. Kağıt tabletin içine yerleştirildikten sonra bu deliklerden ucu sivri bir kalemle bastırılarak harfler, kelime ve cümleler oluşturulur. Tablet kullanırken üstten bastırıldığı için noktalar alta gelir. Bu nedenle, yazı sağdan sola doğru yazılır. Yazılan kağıt çıkarılıp noktalı taraf üste getirildikten sonra normal şekilde soldan sağa doğru okunur. Kalemin özelliği avuç içine sığacak büyüklükte, tahta veya plastik üzerine uju sivri bir çive yer alır. Kalem, yazarken eli acıtmaması için yuvarlak veya yassı biçimlerde yapılır. Sivri ucu ise kağıdı yırtmaması için hafif küresel biçimdedir. Diğer bir yazı aracı ise daktilodur. Bu, on parmak sistemiyle yazılan bir daktilo değildir. Kâğıt üzerinde noktaların oluşmasını sağlayan üçü sağda, üçü solda altı tane tuş ve bunların ortasında bir de aralık tuşu vardır. Tablet kullanırken her nokta için tek tek basmak gerekirken daktiloda tuşlar yoluyla aynı anda her harfin bütün noktalarına basılabilir. Daktiloyla hızlı yazılabildiğinden daha avantajlıdır. Tek dezavantajı yazarken gürültü çıkarmasıdır. Tablet adı verilen yazı araçları cepte veya çantada taşınabilir ve yazarken daktilo kadar gürültü çıkarmazlar. Ayrıca yazıları breyl olarak gösteren bilgisayarlar ve Breyl Printır adı verilen yazıcılar da vardır.

Breyl yazı için kullanılan kağıtlar da farklıdır. Noktaların çabuk silinmemesi için resim kağıdına benzer kalın kağıtlar kullanılır. Noktaların silinmemesi için kâğıdın kalınlığı ve içindeki plastik oranı önemlidir. Kâğıt aşırı kalın olunca yazı yazarken el yorulur, aşırı ince olursa noktalar çabuk silinir.

Çocukların parmak uçları yetişkinlere göre daha duyarlıdır. Bu nedenle breyl yazı eğitimi verilirken noktalar kağıt üzerinde gösterilerek öğretilebilir. Ancak, yetişkinlere öğretirken, bilyeler, üzerinde harfler ve sayılar bulunan çinko levhalar, plastik kağıtlar, takozlar kullanılır. Çünkü bazı yetişkin kişilerin parmak uçları noktaları kolay tanıyacak kadar hassas değildir.

Yazıyı yeni öğrenen görme engelli çocuklar okuma yazmayı gören çocuklar gibi aynı sürede öğrenebilirler. Ancak düzgün ve akıcı okuma hızına ulaşmak için görme engelli çocukların daha fazla alıştırma yapması gerekir.

 

Az gören kişiler çoğunlukla breyl yazıyı gözleriyle okuma eğilimindedirler. Breyl yazıdaki noktalar kağıdın kendisinden oluştuğu için farklı bir rengi yoktur. Kağıdın rengi neyse noktalar da o renktedir. Bu nedenle breyl yazının gözle okunması halinde bir süre sonra göz yorgunluğu başlar. Az gören kişilere breyl yazıyı öğretirken gözleriyle okumalarını önlemek için gözlerini kapatan maske kullanılmalıdır.

Görme engellilere breyl yazı öğretirken şu basamaklar izlenmelidir:

1-    Okul öncesi yaştaki çocukların breyl yazıyı yavaş yavaş tanıyabilmeleri için radyo, televizyon, buzdolabı gibi ev aletlerinin üzerine plastik bir kağıda kabartma olarak breyl yazıyla o eşyanın ismini yazarak yapıştırın. Zaman zaman çocuğun bu etiketlere parmaklarıyla dokunarak breyl yazıyı tanımasını sağlayın.

2-     Çocuğun dokunma duyusunu geliştirici alıştırmalar yaptırın. Örneğin, çeşitli oyuncaklar göstererek isimlerini sorun. Kâğıt üzerine kabartma çizgiler ve şekiller çizerek çocuğun veya yetişkinin parmak uçlarıyla bunları tanıması ve hissetmesini sağlayın.

3-     Gören çocuklar okula başlamadan nasıl ki, bazı harfleri kelimeleri okumaya başlayabiliyorlarsa görme engelli çocukların da okul çağına yakın yaşlarda aynı şeyleri yavaş yavaş öğrenmelerini sağlayın.

4-    Hemen yazı yazdırmaya geçmeyin.Öönce okuma becerisi kazandırmakla başlayın. Belli bir süre sonra okumaya paralel olarak yazı yazdırma çalışmaları da yapın.

5-    Yazı yazmaya geçerken mutlaka tabletle başlayın. Çünkü, daktiloyla yazmak çok kolay olduğu için buna alışan bir çocuğa tabletle yazmak zor ve sıkıcı gelebilir.

6-    Yazı yazmak için kullanılan breyl kalemi tanıtın ve nasıl tutulacağını gösterin. Breyl yazı kaleminin şekli diğer kalemlere benzemez. Kalemin sivri ucu dik olarak aşağı gelecek şekilde tutulur. Kalemin avuç içine gelen bölümü ise, baş parmak, işaret parmağı ve orta parmakla kavranmak suretiyle kalemin baş kısmı işaret parmağıyla orta parmağın avuç içindeki eklem kısmına gelecek şekilde tutulur. Parmakların duruş şekli baş parmak kalemin sol yanında, orta marmak sağ yanında ve işaret parmağı tam ön kısmında olacak şeklide kavranır. Kalemin ucu yazı yazmak için bastırılırken sadece bilekten güç alarak bastırılmalıdır.

7-    Yaz yazma becerisi kazandırmanın ilk aşamasında öğrenciden bir süre sırayla tabletin her deliğindeki bütün noktalara basarak altı nokta şeklinde yazmasını isteyin. Tabletle yazarken noktalar kâğıdın altına çıkar ve yazı sağdan sola doğru yazılır. Tablette altı nokta basarken 1,2,3,4,5,6 numaralı noktalara sırayla basmasına mutlaka dikkat edin. Tabletin her deliğinde noktalara ait çukurluklar sağ ve sol tarafta iki sütun olarak düşünülmelidir. Önce sağ sütundaki noktalar yukarıdan aşağı doğru 1,2,3 şeklinde, sonra sol sütundaki noktalar 4,5,6 şeklinde basılmalıdır. Altı nokta yazma çalışması hızlı yazma becerisi kazandırır.

8-    Altı nokta yazma alıştırmalarından sonra tablet üzerinde önce harfleri karışık olarak yazmasını sağlayın. Daha sonra çeşitli heceler ve kelimeler yazdırın. Bundan sonra bütün harfleri öğrencinin alfabetik sıraya göre tablet üzerinde yazmasını isteyin. A harfinden başlayarak her satıra boydan boya aynı harfi yazdırmak da yararlı bir çalışmadır.

9-     Okumayı ilk öğrenen görme engelli çocuk veya yetişkinin harfleri kolay hissedebilmesi için yazıları kabarık olarak çıkaran ve çabucak silinmeyen kağıtlar kullanın. Bu iş için uygun kalınlıkta kartonlar veya plastik kâğıtlar kullanabilirsiniz.

10-                         Yazıyı öğretmeğe başlarken hemen ilk başlarda harflerin isimlerini söylemeyin. Benzer ve farklı harfler üzerinde alıştırmalar yaptırın. Örneğin çocuktan ilk önce en fazla noktaları olan, en az noktaları olan harfleri göstermesini isteyin.

11-                         Harfler isimleriyle öğretmeye başladığınızda, ilk önce alfabetik sıraya göre öğretmeyin. Bütün harfler üzerinde karışık olarak alıştırmalar yaptırın.

12-                         E ı i m ş t ü gibi okurken karıştırılan harfler üzerinde tekrarlamaya dayalı alıştırmalar yaptırın. Harfleri, sağ ve sol el işaret parmaklarının uçlarıyla tanımasını sağlayın.

13-                        Breyl yazıda noktaların pozisyonlarına göre her harfein bir numarası vardır.Çocuğa harflerin numaralarını ezberletin. Çocuklar genellikle harflerin numaralarını ezbere söylemekten hoşlanırlar ve bu da zevkli bir alıştırma haline dönüşebilir. Öğrencinin, harflerin numaralarını öğrenmesi yazı yazmayı öğrenmesinde çok büyük kolaylık sağlar.

14-                         Altı noktadan oluşan breyl harflerin numaraları şunlardır:

 a: 1, b: 1,2, c: 1,4, ç: 1,6, d: 1,4,5, e: 1,5, f: 1,2,4, g: 1,2,4,5, ğ: 1,2,6, h: 1,2,5, ı: 3,5, i: 2,4, j: 2,4,5, k: 1,3, l: 1,2,3, m: 1,3,4, n: 1,3,4,5, o: 1,3,5, ö: 2,4,6, p: 1,2,3,4, q: 1,2,3,4,5, r: 1,2,3,5, s: 2,3,4, ş: 1,4,6, t: 2,3,4,5, u: 1,3,6, ü: 1,2,5,6, v: 1,2,3,6, w: 2,4,5,6, x: 1,3,4,6, y: 1,3,4,5,6, z: 1,3,5,6.

15-                        Bütün harflerin numaralarını alfabetik sıraya göre ezberletin. Bu harfleri ezberledikten sonra harflerin şekilleri de dha kolay hafızada canlanabilir. Önce çeşitli harfler verip numaralarıı isteyin, daha sonra numaralar verip hangi harf olduğunu sorun. Kâğıt üzerine yazılmış harfleri parmaklarıyla tanıyarak harflerin hem isimlerini hem de numaralarını söylemesini isteyin.

16-                         Harfleri ilk başlarda öğrencinin tanıyabilmesi için aralıklı şekilde yazın. Daha sonra bitişik yazmaya başlayın.

17-                        Gören öğrencilere okuma-yazma öğretirken izlenen basamakların aynısını görme engelli öğrenciler için de izleyin. Önce heceler, sonra, kelimeler, daha sonra cümleler ve paragraflar vererek okuma becerisinin geliştirilmesini sağlayın. 

18-                         Kelimeleri öğretmeye başlarken küçük kartlar üzerine birer, ikişer kelime yazarak öğrencinin bu kelimeleri okumasını isteyin. Kelimeleri yazarken harfleri aralıklı yazmayın.

19-                        Kelimelerle yeterli alıştırmalar yaptırdıktan sonra cümlelerin okunuşuna geçin. İlk başlarda kısa cümleler verin. Daha sonra uzun cümlelere geçin. Cümle okuma çalışmaları sırasında küçük kartlara bir cümlenin tek tek kelimelerini yazıp karıştırdıktan sonra öğrenciden, bu kartları doğru cümleyi oluşturmak üzere sıralamasını isteyin. 

20-                        Cümle okuma alıştırmalarından sonra bir paragraflık yazılara geçin. Ancak, bir satırdan fazla olan yazılarda ilk başlarda satırları seyrek olarak yazın. Yani, iki satır arasında bir satırlık boşluk bırakın.

21-                        Öğrenci seyrek satırla okuma becerisini geliştirdikten sonra satırları bibirine bitişik olarak yazmaya başlayın.

22-                        Öğrenci bir paragraflık veya bir sayfalık bir yazıyı okumaya başladığında ellerini ve parmaklarını doğru kullanmasını sağlayın. Sol el ve sağ el düzgün bir şekilde satırı izlemeli, sağ el satırı bitirirken o anda sol el bir sonraki satırın ilk kelimesini tanımaya başlamalıdır.

23-                        Öğrenci harfleri tanıdıktan sonra sayıları öğretin. 1’den 0’a kadar olan sayılar a b c d e f g h i j harflerinden oluşur. Ancak bir harfin sayı olarak okunabilmesi için harften önce rakam işareti adı verilen 3,4,5,6 numaralı noktalardan oluşan bir işaret kullanılır. Bu işaret harten önce ona bitişik yazılır. Sayıları öğretirken ayrı ayrı küçük kartlara 1’den 0’a kadar yazın. Öğrenciye bu kartları karıştırarak verin ve bunları öğrencinin sayıları atlamadan yan yana sıralamasını isteyin. Bu kartların üzerinde tek sayı olacağı için kartların doğru yönde tutulmas gerekir. Kart yanlış tutulduğunda öğrenci sayının kaç olduğunu doğru okuyamaz. Bu sorunu çözmek için kartın sağ veya sol kenarından birini dişli biçimde kesin ve öğrenciye dişli kenarın hangi yöne geleceğini gösterin. Kartların dokununca dağılmasını önlemek için kolayca yapışıp kalkan özellikte kartlar veya buna uygun zeminler kullanın. Bu yöntemi, harflerin öğretilmesi sırasında da uygulayın.

24-                         Tabletle yazı öğretirken önce tableti öğrenciye tanıtın. Nasıl tutulacağını, masanın üzerine nasıl yerleştirileceğini, başlangıç yönünün neresi olduğunu gösterin. Teblet açılıp kapanan kısmı sağ tarafa ve delikli yüzü üste gelecek şekilde tutulur. Tablet masa üstüne veya diz üstüne konularak yazılabilir. Eğer bir masa varsa masa üstünde yazmak daha kolaydır. Tabletle yazı yazmaya başlayan görme engelliler ilk başlarda ellerinin yorulmasından şikayetçi olabilirler ve tablete karşı bir isteksizlik duyabilirler. Bu durum geçici olacaktır. Çünkü, alıştırma yapıldıkça el yorgunluğu azalacaktır. Uzun süre yazıldığında veya  hızlı yazıldığında meydana gelen yorgunluk doğal bir yorgunluktur ve herkeste görülebilir. Ancak kâğıdın özelliği ve kullanılan kalemin ucu öğrencinin elini yormayacak ve acıtmayacak nitelikte olmalıdır. 150 veya 160 gramlık kâğıtlar daha uygundur. Kalemin ucu ise küresel olmalıdır. İğne gibi sivri olması da aşırı küt olmasıda yazı yazmak için uygun değildir. Kalemin ucu çok sivri olduğu takdirde kağıdı yırtar veya noktalar çabuk silinir. Kalemin ucu aşırı küt olduğu takdirde ise noktaları çıkarabilmek için fazla güç harcamak gerekir. Kullanılacak bir kalemin ucu uygun özellikte değilse bir eğe yoluyla bu uç istenen şekle getirilebilir.

25-                        Tabletle yazı yazma becerisi kazandıktan sonra öğrenciye breyl daktilonun nasıl kullanılacağını öğretin. Daktiloyu öğretirken önce parmaklarını tuşlar üzerine nasıl yerleştireceğini ve elini hangi pozisyonda tutacağını gösterin. Parmaklar daktilo tuşları üzerine piyano çalıyormuş gibi pozisyonda yerleştirilir. Sol elin işaret, orta ve yüzük parmakları 1,2,3 numaralı tuşların üzerine, sağ elin işaret, orta ve yüzük parmakları 4,5,6 numaralı tuşların üzerine yerleştirilir. Sağ elin baş parması aralık tuşu üzerinde durur ve aralık vermek gerektiğinde bu tuşa basar. Aralık tuşuna sağ el işaret parmağıyla basarak da hızlı yazan görme engelliler vardır.

26-                        Breyl daktiloyla yazı yazmaya başlamadan önce kâğıdın nasıl takılıp çıkarılacağını, satır aralığının nasıl verileceğini, satır başına nasıl geçileceğini, bir harf, iki harf geri almak için hangi tuşa basılacağını, daktiloyu korumak için nelere dikkat edileceğini tek tek öğretin. Yaygın olarak kullanılan iki çeşit breyl daktilo vardır. Birincisi, daha kaliteli ve daha pahalı olan ABD yapımı Perkins Brailler, ikincisi, daha ucuz olan Alman yapımı erika’dır. Perkins Brailler daktiloda kâğıt takmak için daktilonun üzerinde sağ ve sol tarafta çıkıntılı şekilde bulunan bir kol yukarı kaldırılır ve kâğıt daktilonun ön tarafında hafifçe açılan ik merdanenin arasına itilerek sol kenara dayanacak şekilde yerleştirildikten sonra daha önce kaldırılan kol indirilir ve daktilonun sağ ve sol tarafında merdaneleri çeviren bölümden tutulup çevrilerek kâğıt sonuna kadar sarılır. Sonuna geldiğinde otomatik olarak satır kilitlenir ve durur. Yazı yazarken satır değiştirmek için daktilonun sol tarafında tuşların biraz üst kısmına düşen bir yerde bulunan tuşa basılır. Sağ tarafta ise aynı tuşa benzer diğer tuş birer harf geri alma tuşudur. Perkins daktilonun en büyük avantajlarından biri de yazılı bir kağıt yeniden takıldığında yazılar silinmez. Bu nedenle sayfanın hergang bir yerindeki yanlış bir kelime veya cümle silinip yeniden yazılır. Breyl yazı daha ziyade tırnakla noktalara sürülerek silinir.  Alman daktilosunun kullanılışında bazı farklılıklar vardır. Bu daktiloda kâğıt takma yeri kalın merdane üzerinde kapanıp açılan uzun bir metal bulunur. Kâğıdı sıkıştırmaya yarayan bu metal kaldırılarak kağıdın kenarı yerleştirilir. Üzerindeke küçük çiviler olduğu için mandal kapatıldığında kağıt çıkmayacak şekilde takılmış olur. Daha sonra satır aralığı vermekte de kullanılan büyük olan merdane sağ veya sol elle çevrilerek kağıt sonuna sarılır. Kağıt sarılırken daktilonun üst bölümünde bulunan eğri boyun gibi duran noktaları basan kısmın ucuna kadar sarılmalıdır. Daha fazla içeri sarılırsa basılan noktalar kağıt üzerine gelmez. Bu daktiloda satır başı için bir tuş yoktur. Satır başına geçmek için daktilonun hareket eden bölümü yine kâğıt sarmak için de kullanılan şaryonun baş kısmı sol taraftan sağa doğru itilir.Satır değiştirmek için yuvarlak satır kolu bir diş tıklayacak şekilde çevrilir. Bir harf geri almak için sağ tarafta farklı bir tuş vardır. Her iki daktilonun da bozulmasına neden olabilecek en büyük tehlike yüksekten yere düşürmektir. Ayrıca kullanmaya bağlı olarak daktilonun yazarken hareket etmesinde yavaşlama meydana geldiğinde altı ayda veya yılda bir kez makina yağıyla yağlanması gerekir. Breyl daktiloyla yazı yazmaya başlarken tablette olduğu gibi önce altı nokta yazmakla başlanır. Öğrenci biütün harfleri daha önce tablet üzerinde öğrendiği için daktiloya geçtiğinde fazla zorluk çekmeyecektir. Önce harfler üzerinde karışık ve alfabetik sıraya göre bir süre alıştırmalar yapılır. Daha sonra kelime ve cümlelere geçilebilir. Daktiloyla çok hızlı yazabilen görme engelliler vardır. Ne kadar çok yazı yazılırsa o kadar hızlı yazma becerisi kazanılır.

Breyl yazıyı bilmek okur yazar olmak demektir. Bütün toplumlarda okur-yazar insan sayısını arttırmak için büyük çabalar sarf edilmektedir. Okur yazar olmak, sadece alfabeyi bilmek demek değildir. Okur yazarlık, bir kişinin sosyal ve mesleki yaşamda ilerlemesini, bilgi ve deneyimlerini geliştirmesini saylayabilecek, duygu ve düşüncelerini doğru ve anlaşılır biçimde ifade edebilecek düzeyde okuma, yazma, dinleme, konuşma yeteneklerine sahip olmak demektir. Bu nedenle görme engellilerle ilgili eğitim programlarının kapsamı, içeriği ve amaçları da bu tanıma uygun nitelikte olmalıdır.

 

 

 

 

Yazan: Halil Köseler

Yorum ekle

Güvenlik kodu
Yenile