İSRAİL'DE GÖRME ENGELLİLER

 

İngilizce kaynaklardan çeviren: Halil Köseler

 

İsrail'de dünyanın her köşesinden göç etmiş olan çeşitli kültürlerdeki insanlar zengin bir toplum mozayiği oluşturmuşlardır. Bunun sonucu değişim için gerekli zengin insan kaynağının doğması gerçekleşmiştir. Şüphesiz bu koşullar görme engellilere yönelik hizmetlerin biçimini ve niteliğini de etkilemiştir.

İsrail'de görme engelliler alanında çalışan uzmanların yüksek düzeyde bir standarda ulaşmış olduklarını söyleyebiliriz. Bütün uzmanlar yurtdışındaki meslektaşları ile yakın ilişki içinde bulunmaktadırlar. Uluslararası düzeyde işbirliğini gerçekleştirerek  yeni gelişmeleri yakından izlemektedirler.

İsrail'de görme engelliler farklı yerel örgütlerin ulusal bir şemsiye altında birleşmesi şeklinde organize olmuşlardır.  Görme engellilerle ilgili bütün kuruluşların bir araya getirildiği bir üst örgütlenme bulunmaktadır. Bu üst örgüt ulusal bir nitelik taşımaktadır.”İsrail Körler Merkezi” adı verilen örgüt Tel Aviv'de bulunmakta ve görme engellilerin kamuoyu önünde yasal sözcülüğünü yapmaktadır. İsrail Körler Merkezi görme engelliler için çeşitli hizmetlerin sunulmasını gerçekleştirerek görme engellilerin sorunlarının hafifletilmesine önemli katkılar sağlamaktadır. Gerçekleştirdiği hizmetler arasında körlere özgü araç gereçlerin temin edilmesi, bunların tamir ve bakımlarının yapılması, bilgisayar kurslarının düzenlenmesi, spor, eğlence ve diğer sosyal etkinliklerin yapılması, kamuoyu eğitiminin gerçekleştirilmesi ve çeşitli sosyal yardımların sağlanması gibi hizmetleri sayabiliriz. Görme engelliler çeşitli özel araçları büyük indirimlerle satın alabilmektedirler.

İsrail’de 500 civarında görme engelli kişi kendi evlerinde bilgisayarlı okuma sistemine sahip bulunmaktadır. Bu sistem sayesinde görme engelliler istedikleri gazete, kitap veya dergiyi okuyabilmektedirler. Böylelikle körlerin gören okuyuculara bağımlılıkları önemli ölçüde azalmaktadır. Haftada bir kez görme engellilerin kullandığı araçların tamir ve bakımı için veya yeni çıkan araçların tanıtılması için uzmanlar tarafından evlere ziyaretler yapılmaktadır.

İsrail Körler Merkezi, bir milyon İsrailli vatandaşın isim ve adresini bilgisayarlara kaydetmiştir. Bu yolla yılda iki kez 500 bin İsrailli vatandaştan, görme engellilere yönelik hizmetlerin gerçekleştirilmesinde kullanılmak üzere mali yardım talep edilmektedir. İsrail Körler Merkezi’nin gerçekleştirdiği çeşitli etkinlikler yoluyla, yaklaşık olarak, kamuoyunun %75 ile yakın bir ilişki ve işbirliği kurulabilmiştir.

İsrail Körler Merkezi Tel Aviv yerel yönetiminin sağladığı bir arsa üzerinde, içinde kütüphane, çalışma odaları, misafirhane ve çeşitli sosyal faaliyet alanları bulunan bir kültür merkezinin yapımını gerçekleştirmiştir. İsrail’de görme engellilere yönelik ilk kütüphane 1949 yılında kurulmuştur. 1965’de ise sesli kütüphanenin kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Hizmetlerin daha sağlıklı ve düzenli bir biçimde sunulabilmesi için görme engellilerin örgütlenmesinde yeni bir yapılanmaya gidilmesi gerektiğine inanılmaktadır.

Görme engellilere yönelik hizmetler, hiçbir ırksal ve dinsel ayrım yapılmadan bütün İsrail vatandaşlarına eşit ve dengeli bir biçimde sunulmaktadır. Örneğin, İsrail Körler Merkezi’nin üyeleri arasında, bin civarında çeşitli mezheplerden Müslüman ve Hıristiyan kişiler de yer almaktadır. İsrail Körler Merkezi yönetiminde üye örgütlerden birer temsilci görev almaktadır. İsrail’de görme engellilerle ilgili örgütlerde üye sayısının en az %50'sinin körlerden oluşması zorunlu kılınmıştır.

İsrail Körler Merkezi'nin çalışmalarına devlet de önemli katkılarda bulunmaktadır.  Sosyal Kalkınma ve Çalışma Bakanlığı, ülkede bulunan körlerin kaydını tutmakla görevlidir. Her özürlü kişiye, özür grubunu  belirten bir belge verilmektedir. Resmi istatistiklere göre 5 milyon 750 bin nüfuslu İsrail'de 9 bin görme engelli bulunduğu tespit edilmiştir. Yapılan diğer bir araştırmanın  sonucuna göre de, yaşlı insanlar  arasında körlük oranının daha yüksek bir düzeyde olduğu görülmüştür.

İsrail’de yaygın olarak rastlanan körlük nedenleri arasında, çeşitli göz bozuklukları, irsi hastalıklar, trafik ve iş kazaları, savaşlar, çeşitli silahlı çatışmalar ve yaşlılıktan kaynaklanan hastalıklar yer almaktadır.

İsrail'de yaklaşık 1200 görme engelli öğrenci bulunmaktadır. Bunların %90'I genel okullara devam etmektedir. 50 civarında görme engelli öğrenci ise üniversitede okumaktadır. Çift özürlülerin eğitimi için iki yatılı okul bulunmaktadır. Görme engellilerin eğitimi konusunda uluslararası düzeyde benimsenen yeni yaklaşımlar ve gelişmeler izlenerek uygulamaya konmaktadır. Okul öncesi eğitime ve aile rehberlik hizmetlerine gerekli önem ve öncelik verilerek, ailelere yol gösterici danışmanlık hizmetleri sunulmakta ve görme engelli çocukların ilkokula başlamadan önce çeşitli beceriler kazanarak, daha başarılı olmaları amaçlanmaktadır. İsrail’de görme engellilerle ilgili kaynaştırılmış eğitim çalışmaları oldukça iyi organize edilmekte ve  öğrencilerin genel okullarda başarılı olabilmesinde gezici öğretmenlerin önemli bir katkısı bulunmaktadır. Gezici öğretmenlerin yetiştirilmesi Kudüs Enstitüsü tarafından gerçekleştirilmektedir.

İki adet Kudüs'te ve bir adet Nazareth' te olmak üzere üç körler okulu bulunmaktadır. Kudüs'te bulunan Yahudi Körler Enstitüsü 1904'te kurulmuştur. Bu enstitünün benzerleri daha sonra ABD ve İskandinav ülkelerinde de kurulmuştur. Şu anda kaynaştırılmış eğitime devam edemeyen görme engelli öğrenciler, bu enstitüde okumaktadır. Yatılı olan bu okul, yetişkinlere yönelik olarak da üç yıllık özel eğitim programı uygulamaktadır. Kaynaştırılmış eğitimdeki öğrenci ve öğretmenler için yeni program ve projeler geliştirilerek genel okullara devam eden görme engelli öğrencilerin daha başarılı olabilmeleri  sağlanmaktadır.

 

Okullarda ve ilgili kuruluşlarda görme engelli öğrencilerle gören öğrenciler arasında sosyal ilişkiler kurulması için bazı etkinlikler gerçekleştirilmektedir. Öğrencilerin bir kısmı körler okullarında yatılı  olarak kalmak suretiyle gündüzleri genel okullara devam etmektedirler. Ayrıca çift özürlü öğrenciler için de küçük bir yatılı okul bulunmaktadır.

İsrail'de kaynaştırılmış eğitim uygulamasına 1960'da başlanmıştır. Bu alandaki ilk model, genel bir okulda özel bir sınıf açma ve rehber öğretmen bulundurma şeklinde ortaya çıkmıştır. Her yıl 20 civarında görme engelli öğrenci ilkokuldan itibaren, genel okullarda gören öğrencilerle birlikte okumakta ve bu okullarda okuyan görme engelli öğrencilerin yararlanması için özel araç-gereçlerle donatılmış bir çalışma odası bulunmaktadır. Öğrencilerin İhtiyaç duyduğu araç ve gereçlerin  bir kısmı bu çalışma odasında, bir kısmı da kendi sınıfında bulunmaktadır. Öğrenciler ders dışında bu çalışma odalardan yararlanarak derse hazırlık yapmaktadırlar. Ana okulu çağındaki öğrenciler için de buna benzer bir uygulama yapılmaktadır. Gezici öğretmenlerin çeşitli okullarda bulunan öğrencilere hizmet götürmeye çalışırken bazı bakımlardan yetersiz koşullar içinde bulunduklarını ve çeşitli sorunlarla karşılaştıklarını da belirtmek gerekir. Örneğin bu öğretmenler bazen görme engellilerin eğitiminde gerekli olan yeterli materyalleri ve araçları zamanında bulamamaktadırlar. Öğrencilerin bulunduğu yerlere kamu araçları ile gittiklerinde masrafları karşılanmakta, kendi özel arabaları ile gittiklerinde ise,  masrafları karşılanmamaktadır.

 Kaynaştırılmış eğitim modelinin asıl destekleyicilerinden biri de ailelerdir. Çünkü aileler, kendi çocuklarının komşu çocukları ile aynı okulda okumaları halinde sosyal kaynaşmanın daha kolay gerçekleşebileceğine inanmaktadırlar. Bu model, çocukların uzun süre kalabalık yollarda seyahat ederek  uzaktaki merkezi bir okula gitmek zorunda kalmalarını da önlemektedir.

İsrail’de uygulanan diğer bir model ise kaynaştırılmış ana okul modelidir. Örneğin, Tel Aviv'deki bir ana sınıfında, 8 görme engelli çocuk ile 27 gören çocuk eğitim görmektedir. Bu sınıfta iki öğretmen görev alarak, ilk yılda günlük yaşam becerileri ikinci yılda ise çocuklara okuma-yazma becerisi kazandırılmaktadır. Ayrıca bu dönemde öğrencilere basit matematik eğitimi de verilmektedir. İki ayrı grubun özelliklerine göre yapılan bu eğitim programı, çocukların ilkokula başarılı bir şekilde hazırlanmalarını sağlamak amacını taşımaktadır. İsrail’de ailelere görme engelli çocuklarını aynı yaştaki gören çocuklardan bir yıl daha geç ilkokula göndermeleri yönünde telkin yapılmaktadır. Çünkü bu uygulamanın çocuklara akademik, ruhsal ve sosyal yönden daha yararlı olduğu görüşü savunulmaktadır.

İsrail'de özel eğitim biriminin özürlü çocuklara resmi müdahalesi dört yaşından itibaren başlamaktadır. Ancak üç yaşında da bir özürlü çocuk grubu varsa, onlara da gerekli hizmetler sunulmaktadır.

Kudüs şehrinde öğretmenlerden, araştırmacılardan, göz mütehassıslarından, aile temsilcilerinden ve sosyal hizmet uzmanlarından oluşan  bir ulusal değerlendirme komitesi bulunmaktadır. Bu komite her ay toplanarak göme özürlülere yönelik hizmetlerle ilgili proje ve programları gözden geçirmekte ve fikir alışverişinde bulunarak yeni önerileri değerlendirmektedir. Komitenin çalışmaları görme engellilerin problemlerinin çözümüne önemli katkılar sağlamaktadır.

Özel eğitim çalışmalarına gönüllü kuruluşların da ciddi katkılar da bulunduğu görülmektedir. Bu gönüllü kuruluşlardan biri 1960'da kurulmuş olan İsrail Körler Derneği'dir. Derneğin kurucusu bayan Rau'dur. Bu dernek, görme engellilerin kullandığı araç ve gereçlerin yurt dışından temin edilmesini sağlamak üzere gerekli mali yardımlarda bulunarak, bu araçların satın alınmasını veya ülke içinde üretilmesini gerçekleştirmiş ve buna bağlı olarak  görme engellilerin kullandığı araç ve gereçlerin teminine yönelik  özel bir satış merkezi açılmasını sağlamıştır.

Özel eğitim kurumlarında görev alan öğretmenler ve üniversitelerde düzenlenen kurslar yoluyla ya da öğretmen kolejlerinde yetiştirilmektedir. Ayrıca uluslararası ilişkiler ve işbirliği sonucu özel eğitim kurumlarında çalışan öğretmenler yurt içinde ve yurt dışında düzenlenen öğretmen yetiştirme kurslarına katılmaktadırlar. Örneğin, İsrailli öğretmenler özel eğitim konusunda yetiştirilmek üzere Danimarka, Almanya ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkelere gönderilerek çeşitli kurslara katılmaları sağlanmıştır. Bu öğretmenler bulundukları ülkelerin özel eğitim çalışmalarını da izleyerek bilgi alışverişinde bulunmuşlar ve  yurt dışından çeşitli uzmanlar davet edilerek,  İsrail'de özel eğitim alanında çalışan görevlilere kurslar ve seminerler vermeleri sağlanmıştır. Her yıl  İsrail’de ülkenin  çeşitli merkezlerinden gelen öğretmenler için birkaç gün devam eden ulusal çapta konferanslar, paneller ve tartışma toplantıları düzenlenmektedir. Eğitim Bakanlığı’na bağlı özel eğitim bölümü yetkilileri ayda bir kez düzenli olarak yeni öğretmenlerle toplantılar yaparak onlara özel eğitimle ilgili çeşitli konularda bilgi vermektedirler.

Görme engellilerle ilgili yurt dışında yapılan çalışmaları ve geliştirilen yeni fikirleri izlemek amacıyla bu alanda yayınlanan dergi ve gazetelerden makaleler  tercüme edilerek ilgililerin bilgi sahibi olması sağlanmaktadır. Örneğin,  Eğitim Bakanlığı'na bağlı özel eğitim bölümünde görme engelliler alanında  bir eğitim müfettişi olan Hannah Katmon, çeşitli gazete ve dergilerden yüzlerce makale tercüme etmiştir.

İsrail'de az gören öğrenciler için de çeşitli tedbirler alınmıştır. Bu gibi çocukların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çeşitli özel araçlar geliştirilmiştir.

İsrail’de  yaklaşık 700 civarında görme engelli avukat, psikolog, öğretmen, sosyal hizmet uzmanı, gazeteci, bilgisayar programcısı, telefon santral memuru ve fabrika işçisi bulunmaktadır.

Görme engellilerin istihdamı için korumalı işyerleri açılmıştır. Bu amaçla kurulmuş Herzlia Körler Merkezi'nde basit aletlerden modern makinelere kadar her türlü aracı kullanarak çalışan özürlüler bulunmaktadır. Başka ülkelerde olduğu gibi İsrail'de de özürlüler için iş bulmak kolay değildir. Görme engellilerin istihdamı konusunda Çalışma ve Sosyal Kalkınma Bakanlığı bünyesinde çeşitli çalışmalar yürütülerek, istihdama yönelik çeşitli kurslar düzenlenmekte ve bakanlık bünyesinde işe yerleştirme büroları bulunmaktadır.

Hayfa şehrinde, özürlüler için önemli bir rehabilitasyon merkezi vardır. Bu merkezde diğer özürlülerle birlikte görme engelliler de eğitim görmektedir. Özel bir kuruluş olan “İsrail Körlere Işık Merkezi” de görme engellilere yönelik rehabilitasyon hizmetleri sunarak; bağımsız hareket eğitimi, oriyantasyon ve  günlük yaşam becerileri kazandırma gibi alanlarda eğitim vermektedir Bu rehabilitasyon merkezinde kendi alanlarında uzman  45 eğitimci görev almaktadır. Uzmanlar tarafından gerek yatılı kurumlarda, gerekse özürlülerin kendi çevrelerinde eğitim ve rehberlik hizmetleri sunulmaktadır. Körlere Işık Merkezi aynı zamanda rehabilitasyon alanında gerekli eğitimcilerin yetiştirilmesini de sağlayan bir örgüttür.

İsrail’de görme engelliler elektrikli ev aletleri satın alırken herhangi bir vergi ödememektedirler. Üniversitede okuyan görme engelli öğrencinin kendisine yardım edecek bir okuyucu bulabilmesi ve ona belli bir para ödeyerek kitap ve çeşitli yazılı materyalleri okutabilmesi için devlet tarafından bu öğrencilere mali yardım yapılmaktadır. İsrail’de görme engellilere işsizlik parası ödenmekte ve bu para  eğer görme engelli kişi ciddi şekilde ikinci bir özre sahipse ve yalnız yaşıyorsa, iki katına çıkarılmaktadır. Görme engelliler telefonlardan indirimli olarak yararlanmakta, Braille materyaller ve kasetler için posta ücreti alınmamakta, gelir vergisinden tamamen muaf tutulmakta ve ayrıca  görme engelliler için bazı yerel vergilerde de indirim  yapılmaktadır.

Nathania Körler Kütüphanesi ve Kudüs Körler Enstitüsü İbranice, İngilizce ve Arapça olarak gazete, dergi ve kitaplar yayınlamakta ve herhangi bir ücret almadan bu materyalleri görme engellilerin hizmetine sunmaktadır.