GÖRME ENGELLİLER İÇİN BASTON KULLANMA VE BAĞIMSIZ HAREKET EĞİTİMİ

      Görme engelli kişinin bir yerden bir yere kendi başına gidebilme becerisi kazanması için en önemli araç, beyaz Baston, en önemli eğitim ise, oriyantasyon ve mobilite eğitimidir. Oriyantasyon, uyum; mobilite ise, hareket demektir.

 

Çeşitli işaretlerden, ip uçlarından, yönlerden, dönüşlerden, uzaklık ilişkilerinden, seslerden, kokulardan yararlanarak bulunduğu çevreyi tanıyabilme ve edindiği bilgileri kullanarak hareket edebilme becerisini ve tekniklerini kapsayan eğitimi bağımsız hareket eğitimi olarak da tanımlayabiliriz.

 

Oriyantasyon ve mobilite eğitiminin görme engelli bir kişiye sosyal, fiziksel, ekonomik ve günlük yaşam becerileri gibi konularda önemli katkıları vardır.  Bir caddeden karşıya geçerken gelen arabaların seslerini dinleyerek onlardan ne kadar uzaklıkta olduğunu anlayabilir. Durakta beklerken arabaların sesinden yaklaşan bir aracın otobüs mü, taksimi, dolmuş mu olduğunu fark edebilir.

 

Oriyantasyon bilişsel, çevresel, bedensel, konumsal kapsamı ve sürekliliği olan bir süreçtir. Oruyantasyon ve mobilite eğitimi 4 ayrı sistem içinde verilebilir: Bunlar, Beyaz baston kullanma, rehber köpek, rehber insan ve elektronik araçlardır.Bu sistemler tek tek kullanılacağı gibi zaman zaman aynı anda birden fazlası da kullanılabilir. Örneğin rehber köpekle gezerken baston kullanmak da gerekebilir. Bunların içinde en ucuz ve en avantajlı sistem beyaz baston kullanma sistemidir. Rehber köpeğin maliyeti çok yüksektir. 10.000 Dolardan başlamaktadır ve rehber köpek kullanacak görme engellinün  16 yaşından küçük olmaması gerekir.

 

Oriyantasyon eğitiminde üç sorunun önemi vardır:

Ben şu anda neredeyim?

Nereye gitmek istiyorum?

Nasıl gidebilirim?

Görme engelliler tarafından kullanılan bastonlar metalden, plastikten, ağaçtan, fiber glass veya fiber karbondan yapılmaktadır. Çeşitli uzunlukta bastonlar vardır. Kimin hangi uzunlukta baston kullanması gerektiği her insanın kendi boyuna  göre değişir. Baston uzunluğunun göğüs çukurluğu hizasında olması gerektiğini de, omuz hizasında olması gerektiğini de savunanlar bulunmaktadır.Her ikisinin de avantajları ve dezavantajları vardır. Örneğin, omuz hizasında olan bir bastonun kalabalık yerlerde kullanılması çok zordur. Fazla uzun olduğu için, diğer insanların bastonun üzerine basma ihtimali yüksektir. Görme engellilerin çoğu göğüs çukurluğu hizasında olan uzunluktaki bastonları kullanmaktadırlar.

 

Çocukların kelime hazineleri yetişkinler kadar zengin olmadığı için oriyantasyon ve

hareket eğitimi sırasında bir konuyu anlatırken onun anlayabileceği kelimeleri kullanmak gerekir. Küçük yaştaki çocukların boyları kısa süreler içinde değişir. Bu nedenle kullanılan bastonların boyları da buna uygun şekilde  değiştirilmelidir. Baston kullanmayı öğretirken çocuğun bütün öğretilenleri kısa sürede kavraması beklenmemelidir. Bastonu tutmayı öğrendikten sonra çocuk yavaş yavaş kendi başına eşyalara çarpmadan yürüme egzersizleri yapabilir. Görülen hatalar bu sırada düzeltilebilir.

3-4 yaşlarından itibaren görme engelli çocuğa bir yerden bir yere baston kullanarak gidebilme becerisi kazandırılmaya başlanmalıdır. 

Bir görme engelliye baston kullanma eğitimi verirken şu basamaklarıı izleyin:

 

1-    Önce bastonun ne işe yaradığını anlatın. Bastonun elle tutulan ve yere dokunan uçlarının hangi uçlar olduğunu öğretin.

 

2-    Baston kullanmaya yeni başlayan çocuklar bastonu iki elleriyle tutmaya çalışabilirler. Bastonun iki elle değil, tek elle tutulacağını gösterin. Bastonun tutarken kolun bel hizasında olacağını, elin hareket ettirileceğini anlatın. Bastonu tutarken başparmak altta, diğer parmaklar üstte ve işaret parmağı bastona üstten dokunacak şekilde yerleştirileceğini gösterin.

 

3-    Baston kullanırken sürekli aynı yönde değil bir sağa, bir sola vurarak hareket ettirin. Bastonu sağa sola hareket ettirirken vücut hizasını 5 santimetreden fazla geçmemesine dikkat edin. Baston, vücut hizasını fazla geçtiği zaman diğer insanların ayağına takılabilir veya bazı insanlar, bastonun üzerine basabilirler, bastonun eğilmesine, kırılmasına veya takılan kişinin düşmesine neden olabilir.

 

4-    Çocuklar ilk başlarda bastonu sadece yerde sağa sola kaydırarak kullanma eğiliminde olabilirler. Ancak, zaman geçtikçe yere vurarak yürümelerini ve diğer teknikleri de öğrenmelerini sağlayın. Her adımda baston bir kez yere vurulur. Bastonun ucu kolay hareket edebilmesi için yere çok yakın şekilde tutulur. Sola adım atınca baston sağa, sağa adım atınca baston sola vurulur.Bastonun işlevi, adımı atmadan önce bir adım sonraki yolu okumaktır. En önemli kural insanın kendisi hareket halinde olduğu sürece bastonu da hareket halinde olmasıdır. Hiç hareket ettirmeden sadece bastonu elde tutmanın hiçbir faydası yoktur.

 

5-     Çok kalabalık yerlerde baston daha kısa tutun ve sağa sola hareket ettirirken vücut hizanızdan fazla uzaklaştırmayın.

 

6-     Baston bazen küçük çukur ve engelleri atlayabilir. Bunlara takılıp düşmemek için çok hızlı yürümeyin. Normalden hızlı yürüdüğünüz zaman bastonla engelleri fark etmek zorlaşır veya engelleri farkettiğinizde durmanız, yön değiştirmeniz için zaman kalmayabilir.  Hızlı yürüyen gören insanlar bile bazen yürürken bir engele takılabilirler.

 

7-    Bir görme engelliye baston kullanmayı öğretirken ilk zamanlar engelsiz düz yolları tercih edin. Bir duvarı, bir kaldırımı, bir çimeni, bir koridoru takip ederek yukarı aşağı gidip gelme alıştırmalarıyla başlayın. Baston kullanma çalışmalarında her gün biraz daha uzak mesafeye gidip gelme becerisi kazandırın.

 

8-    Eğer üzerinde yürünen zemin düzgünse bastonu yerden kaldırılmadan sağa sola kaydırarak kullanın.

 

9-    Baston bir engele çarptığında engelin sağından veya solundan geçin.

 

10-                        Merdiven çıkıp inerken ilk başlarda alışıncaya kadar bastonla her basamağa dokunmak suretiyle yürümek daha yararlıdır. Merdiven basamakları geniş ve düzgünse çocukların korkuluklardan tutmadan baston kullanarak yürümesi sağlanabilir. Eğer merdiven basamakları dar ve düzensiz şekilde ve dönerek çıkılıyorsa, çocuklar bu merdivenlere alışmamışsa, merdiven korkuluklarından tutarak çıkıp inmeleri daha doğrudur. Korkuluklardan tutarken baston öbür ele alınır ve hafif eğik tutularak inerken veya çıkarken basamaklara dokunması sağlanır. Baston daima bir öndeki basamağa dokunmalıdır. Merdivenlerden inip çıkma konusunda yeterli beceriye sahip olduktan sonra bastonu her basamağa tek tek dokundurmaya gerek yoktur.

 

11-                        Araba sesleri görme engelliler için dikkatle izlenmesi gereken seslerdir. Bu sesleri dinleyerek yaklaşmakta oldukları bir caddenin ne kadar uzaklıkta olduğunu, karşıya geçerken yolun ne zaman uygun olduğunu anlayabilirler. Ancak, bu beceriler hemen bir anda kazanılamaz.  Küçük sokaklardan karşıya geçerken de dikkatli olmak gerekir. Mesafe kısa diyerek sesleri dinlemeden geçmek yanlıştır. Çünkü, aniden hızlı gelen bir araba çıkabilir. Baston kullanarak karşıya geçme alıştırmaları için önce hiç trafik olmayan yolları tercih edin. Daha sonra kalabalık trafiğe sahip caddelerde alıştırmalar yapın. Trafiğin yoğun olduğu yerlerde caddeden karşıya geçerken tek başınıza geçmeyin. Mutlaka birinden yardım isteyin. Çocukların baston kullanarak caddeye çıkması yetişkinler kadar kısa sürede gerçekleşemez. Gören bir çocuğun bile hemen kendi başına caddeye çıkmasına izin verilmediği düşünülürse, görme engelli çocuk için bu hususa daha da dikkat etmek gerektiği açıktır. Trafiğin çift yönlü işlediği caddeleri tek başına karşıya geçmek görme engelliler için çok daha zordur. Çünkü, her iki yönden gelen sesler yolun boş olup olmadığını anlamayı engeller. Böylesi durumlarda görme engelli kişinin diğer insanlardan yardım istemesi daha doğrudur.

 

12-                        Çocuklara, üzerinde yürüdüğü kaldırımların, yolların veya diğer zeminlerin özelliklerini ayaklarıyla fark edebilmelerini öğretin.

 

13-                        Çocuğun bir yerden bir yere giderken adımlarını sayması doğru değildir. Buna izin vermeyin. Çünkü, adımlarını sayan bir çocuk kendisine yararlı olacak işaretlere dikkat etmeyi öğrenemez.

 

14-                        Önde yürüyen birisini sese göre takip etme becerisi kazandırın.Bastonun çıkardığı yankılanma seslerinden yararlanarak etrafındaki engelleri farketme becerisi kazandırın. Örneğin sağında duvar olduğunu, büyük bir engele doğru yaklaştığını, duvar bittiğinde bir boşluğa geldiğini anlaması, duran bir arabayı önceden hissetmesi, bir ağaca yaklaştığını farketmesi gibi beceriler kazanması için alıştırmalar yaptırın.

 

15-                        Baston kullanarak okuldaki çeşitli bölümleri bulabilmesi için belirli hedeflere yönelik egzersizler yaptırın.

 

16-                        Bahçede, oyun oynanan yerlerde baston kullanma alıştırmaları yaptırın.

 

17-                        Yön kavramının gelişebilmesi için çocuğun söylenen Yönlere göre hareket edebilmesini öğretin.

 

18-                        Bastonla kapıların açık veya kapalı olduklarını anlama becerisi kazandırın.

 

19-                        Değişik kaldırımlarda bastonla yürüme egzersizleri yaptırın.

 

20-                        Belirlenen bir yere gitme ve tekrar başladığı yere dönme, tarif edilen bir yeri tek başına bulabilme alıştırmaları yaptırın.

 

21-                        Yürürken karşılaştığı problemleri kendisinin çözebilmesini sağlamak için çeşitli ortamlarda alıştırmalar yaptırın. Örneğin, yolunu kaybettiğinde, nerede olduğunu öğrenmek için çevresini araştırması veya yoldan geçen birine bulunduğu yeri sorması için uygulamalı çalışmalar yapın.

 

22-                        Küçük çocuklar için bir alıştırma konusunu 10 dakikadan fazla sürdürmeyin. Çocuğun sıkılmaması için yeni alıştırmalara geçin.

 

23-                        Çocuk için dersi ilginç hale getirici yöntemler kullanın.

 

24-                         Çalışmalar sırasında eleştiren sözler yerine övücü sözler kullanın.

 

25-                        Çocuğun yürürken dikkatli olup olmadığını ölçmek amacıyla bastonla alıştırmalar sırasında önüne sandalye, kutu gibi engeller koyun.

 

26-                        Çocuğa çeşitli görevler vererek bunları tek başına başarmasını sağlayın. Örneğin, Sınıftan öğretmenin çantasını getirmesi, kütüphaneden bir kitap getirmesi, birisine mesaj götürmesi, okulun çıkış kapısında beklemesi gibi görevleri baston kullanarak başarmasını isteyebilirsiniz.

 

27-                        Çocuğun sadece ev ve okul yakınında gezip dolaşmayı öğrenmesi yeterli değildir. Onunla birlikte otobüse, tirene, metro, taksiye binme, asansör ve yürüyen merdivenleri kullanma, alış-veriş yapma, alt ve üst geçitlerden geçme gibi alıştırmalar yaptırın. Bir otobüse ilk defa binmeden önce çocuğa duran bir otobüs içerisinde otobüsün bölümlerini tanıtın. Kart basılacak ya da bilet atılacak yer, elle tutulacak demirler, oturacak yerler biniş ve iniş kapıları tek tek gösterilmelidir. Diğer araçlar için de bu yöntemi uygulamak gerekir.

 

28-                        Baston kullanarak yürürken çok yavaş yürümenin de çok hızlı yürümenin de dezavantajları vardır. Çok yavaş yürümek, mesafe kavramının, ses ve işaretlerden yararlanma becerisinin gelişmesini zorlaştırır. Çok hızlı yürümek ise, engeller fark edildiğinde hemen durmak mümkün olmayacağından, çarpma, düşme gibi kazaların meydana gelmesini arttırır.

 

29-                        İşaretlerden yararlanma becerisini kazanmak çocuğun kendine güvenini ve bağımsız hareket yeteneğini geliştirir. Örneğin, bir çeşmenin sesi, bir kaldırımın bozukluğu veya düzgünlüğü, kapıların sayısı, çevrenin akustik özelliği, akılda tutulduğu zaman varılmak istenen hedefin bulunması da kolaylaşır.

 

30-                        Az gören çocuklara baston eğitimi verirken de aynı yöntemler kullanılır. Ancak, bu tür çocukların baston tekniklerini ve avantajlarını tam olarak kavrayabilmesi için belli sürelerde gözlerini bir maske kullanarak kapatın ve eğitime öyle başlayın.

 

 

 

 

Yazan: Halil KÖSELER